Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası (AMEA) respublikanın əsas elmi qurumudur. AMEA 1945-ci ildə Bakı şəhərində təsis edilmişdir.

Hazırda Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası Azərbaycanda fundamental və tətbiqi elmin mərkəzinə çevrilmişdir. Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının alimləri riyaziyyat, fizika, kimya, geologiya, biologiya, neft emalı, neft-qaz mədən geologiyası və geofizikası, eləcə də bu elmlərlə bağlı sənaye sahələrinin problemlərinin həlli, karbohidrogen yataqlarının işlənməsi, bioresursların qorunması və səmərəli istifadəsi sahələrində böyük uğurlar qazanmışlar. Azərbaycan tarixinə, mədəniyyətinə, dili və ədəbiyyatına, ictimai-fəlsəfi fikrinə aid tədqiqatlar elmi ictimaiyyət tərəfindən daim yüksək qiymətləndirilmişdir. Bir çox sahələrdə alimlərimizin əldə etdiyi nəticələr elm aləmində öz layiqli yerini tutmuşdur.

Müstəqilliyin ilk illərində Elmlər Akademiyasını ləğv etmək barədə təkliflər səslənmişdir.

Ümummilli lider Heydər Əliyevin 1993-cü ilin iyununda yenidən hakimiyyətə gəldikdən sonra həyata keçirdiyi ardıcıl və məqsədyönlü siyasət ölkəmizdə sabitliyin yaranması, dövlətimizin suverenliyinin bərqərar olunması, onun iqtisadi müstəqillik yoluna qədəm qoyması, cəmiyyət həyatının bütün sahələrində, o cümlədən elm sahəsində islahatların aparılması üçün böyük zəmin yaratmışdır.

1997-ci ilin 31 yanvarında Heydər Əliyevin akademiyanın bir qrup aparıcı alimi ilə keçirdiyi tarixi görüşdən sonra Elmlər Akademiyasının inkişafında yeni mərhələ başlanmışdır. Həmin görüş zamanı Heydər Əliyev Azərbaycan elmi qarşısında dayanmış əsaslı problemlərə toxunub onların aktuallığını əsaslandıraraq alimlərə Azərbaycan dövləti, xalqı üçün daha gərəkli strateji məsələlərlə məşğul olmağı tövsiyə etmiş, elmin inkişaf strategiyasının əsas müddəalarını irəli sürmüşdür.

AMEA-nın hazırda 6 bölməsi vardır: - Fizika-Riyaziyyat və Texnika Elmləri Bölməsi; Kimya Elmləri Bölməsi; Yer Elmləri Bölməsi; Biologiya və Tibb Elmləri Bölməsi; Humanitar Elmlər Bölməsi; İctimai Elmlər Bölməsi.

Elmin inkişafını daim diqqət mərkəzində saxlayan Heydər Əliyev Naxçıvan Muxtar Respublikasının geosiyasi vəziyyətini nəzərə alaraq 2002-ci il avqustun 7-də Azərbaycan MEA-nın Naxçıvan Bölməsinin yaradılması haqqında sərəncam imzalamışdır. Qeyd olunan sərəncama müvafiq olaraq, AMEA Naxçıvan Bölməsində 6 elmi tədqiqat institutu, Batabat Astrofizika Rəsədxanası və Əlyazmalar Fondu yaradılmışdır.

Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 19 dekabr 2012-ci il tarixli Sərəncamı ilə Gəncə Regional Elm Mərkəzinin nəzdində AMEA Gəncə Bölməsi yaradılməşdır. AMEA Gəncə Bölməsində 6 elmi tədqiqat institutu, Nəbatat bağı yaradılmışdır.

Akademiya digər xarici ölkələrin elmi müəssisələri ilə əlaqə saxlayır. Elmin müasir problemlərinə dair fikir mübadiləsi aparmaq, elmi-tədqiqat təcrübəsini öyrənmək, elmin təşkili ilə tanış olmaq məqsədi ilə hər il akademiyaya çoxlu əcnəbi alim gəlir. Akademiyanın alimləri beynəlxalq elmi qurultay, konqres və simpoziumlarda elm və texnikanın aktual problemlərinə dair məruzələrlə çıxış edirlər. AMEA-nın təşəbbüsü və təşkilatçılığı ilə tez-tez beynəlxalq elmi müşavirə və konfranslar keçirilir. Akademiya alimlərinin əsərləri 40 ölkədə 20 dildə nəşr olunmuşdur.

1993-cü və 1994-cü illərdə elmi tədqiqat məqsədilə xarici ölkələrə getmiş Azərbaycan alimlərinin sayı 1976-cı ildən 1990-cı ilə qədər gedənlərin sayından çoxdur. 1994-cü ildə isə bu rəqəm artıq 350 nəfərə çatmışdır.

Elmi əməkdaşlığın xarakteri də əhəmiyyətli dərəcədə dəyişmişdir. Keçmişdən fərqli olaraq Elmlər Akademiyasının Elmi müəssisələrində xarici elmi mərkəzlərlə əməkdaşlıq haqqında 25-dən çox ikitərəfli müqavilə və protokollar imzalanmışdır.

Azərbaycan Elmlər Akademiyasında elmi-tədqiqat mövzularının yerinə yetirilməsi, əsasən, 5 il müddətinə planlaşdırılmış və alimlərimiz tərəfindən aparılan elmi tədqiqatların böyük hissəsi başa çatdırılmışdır.

Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 15 may 2001-ci il tarixli fərmanı ilə Elmlər Akademiyasına "Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası" statusu verilmişdir.

2014-cü ilin iyun ayında Akademiyanın həqiqi və müxbir üzvlərinin seçkiləri keçirilmişdir. Bu seçkilər Akademiyanın tarixində xüsusi yer tutmuşdur. Bu seçkilərdə müxtəlif ixtisaslar üzrə 400-dən artıq iddiaçının sırasından 26 akademik və 50 müxbir üzv seçilmişdir. Akademiyanın tərkibində gənc və istedadlı alimlərin sayı xeyli artmışdır.

Milli Elmlər Akademiyası bütün çətinliklərə baxmayaraq öz fəaliyyətini uğurla davam etdirmişdir. Riyaziyyat, fizika, neft kimyası, geologiya və biologiyanın müasir sahələri üzrə yaradılmış elmi məktəblər daha da inkişaf etdirilmişdir. Keçmiş ideologiyadan azad olmuş tarix, ədəbiyyat, dil, iqtisadiyyat, fəlsəfə və hüquq elmləri sahəsində çalışan alimlərimiz yeni, demokratik dövlətin möhkəmlənməsinə, Azərbaycan xalqının mədəniyyətinin və incəsənətinin inkişafına öz töhfələrini vermişlər.

İndi NATO üzvü olan ölkələrdən bizə çoxlu təkliflər gəlir. ABŞ Dövlət Departamentinin elmi və elmin sənayedə tətbiqini böyük vəsaitlərlə təmin edən Beynəlxalq Elm və Texnologiya Mərkəzinin böyük qrant proqramında Azərbaycanın iştirak etməsi təklifini xüsusilə qeyd etmək olar. Rəyasət Heyəti Akademiyanın internet Şəbəkəsinin təkmilləşdirilməsi və istismarı haqqında qərar qəbul etmişdir. Bu Şəbəkə Akademiyanın Rəyasət Heyətində, Akademiyanın elmi müəssisələrində, universitetlərdə və bir çox dövlət təşkilatlarında fəaliyyət göstərən 200-dən çox istifadəçiyə təmənnasız xidmət edən və respublikada çox geniş infrastruktura malik olan bir şəbəkədir. Fasiləsiz iş rejimində istismar olunan bu şəbəkənin fəaliyyəti nəticəsində alimlərimiz dünyada gedən ictimai-siyasi, elmi-texniki və sosial-mədəni proseslərə dair müxtəlif qaynaqlardan operativ məlumatlar əldə edə bilirlər.

Azərbaycan Respublikasının Nazirlər Kabinetinin 21 may 2002-ci il tarixli 81 saylı qərarına əsasən AMEA-da struktur dəyişikliyi edilmişdir. İnformasiya Telekommunikasiya Elmi Mərkəzinin (İTEM) bazasında İnformasiya Texnologiyaları İnstitutu (İTİ), Radiasiya Tədqiqatları sektorunun (RTS) bazasında Radiasiya Problemləri İnstitutu (RPİ) yaradılmışdır. İTİ-nin əsas fəaliyyət istiqamətləri yeni informasiya texnologiyaları əsasında müxtəlif sahələrin informasiyalaşdırılması, intellektual kompüter şəbəkələri və sistemlərinin yaradılması, informasiya təhlükəsizliyinin təmin olunmasıdır. Radiasiya Problemləri İnstitutunun əsas fəaliyyət istiqamətləri radiasiya texnologiyası, radiasiya təhlükəsizliyi, qeyri-ənənəvi enerji çevrilmə problemləri, ekologiya, radioekologiyadır.

2004-cü ildə AMEA ölkədə aparılan irimiqyaslı islahatların elmi bazasını möhkəmləndirmək, onların intensiv həyata keçirilməsində dövlətə yardımçı olmaq, mövcud elmi-texniki potensialı qoruyub saxlamaq və inkişaf etdirmək, yüksək ixtisaslı kadrlar hazırlamaq, respublikadakı nazirliklərin, elmi müəssələrin və ali məktəblərin elmi-tədqiqat fəaliyyətini əlaqələndirmək və digər istiqamətlərdə fəaliyyətini davam etdirmiş, bir sıra elmi və elmi-təşkilati işləri həyata keçirmişdir. Akademiyanın 250-yə yaxın əməkdaşı 35 xarici dövlətdə elmi ezamiyyətlərdə olmuş, bir sıra simpozium və konfranslarda iştirak etmişlər. 2004-cü ildə Akademiyanın alimləri beynəlxalq təşkilatların qrant müsabiqələrində aktiv iştirak etmiş, müxtəlif fond və qurumlardan 60-a yaxın qrant almışlar.

2015-ci il Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının kollektivi üçün xüsusilə əlamətdar olmuşdur. Azərbaycanda elmin inkişafında mühüm rol oynayan, respublikada aparılan fundamental və tətbiqi tədqiqatları əlaqələndirən və istiqamətləndirən, dünya elmində öz yeri olan, yüksək mənəvi dəyərlərin daşıyıcısı olan müqəddəs elm məbədinin - Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının yaranmasının 70 ili tamam olmuşdur. Azərbaycan Respublikasının Prezidenti cənab İlham Əliyevin 14 mart 2014-cü il tarixli sərəncamına əsasən Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının 70 illik yubileyi dövlət səviyyəsində qeyd olunmuşdur. Akademiyanın elmi müəssisələrində 159 problemin 488 mövzusu üzrə tədqiqatlar aparılmış və 140-dan artıq mühüm elmi nəticə alınmışdır. 71 elmi-tədqiqat işinin nəticələrini tətbiq etmək üçün tədbirlər həyata keçirilmiş, bu işlərin 42-sinin tətbiqi başa çatmış, 27 iş hesabat ili üçün nəzərdə tutulmuş plan həcmində yerinə yetirilmiş, plandan əlavə isə 9 iş tətbiq olunmuşdur. 350-dən çox kitab, 4800-ə yaxın məqalə, o cümlədən 900-dən çox məqalə xaricdə çap edilmişdir. 50-yə yaxın patent, müxtəlif fond və qurumlardan 70-ə yaxın qrant alınmışdır.

Rəyasət Heyəti Akademiyada islahatların aparılması, onun idarəetmə və təşkilat sisteminin təkmilləşdirilməsi, elmi-tədqiqat istiqamətlərinin dəqiqləşdirilməsi, kadr hazırlığının yaxşılaşdırılması, elmi işçilərin məsuliyyətinin artırılması, elmi və elmi-xidmət müəssisələrinin işinin səmərəliliyinin yüksəldilməsi məqsədilə bir sıra tədbirlər həyata keçirmişdir. Belə ki, ötən müddət ərzində Akademiyanın elmi istiqamətləri və elmi-tədqiqat işlərinin planları ekspertizadan keçirilmiş, onun strukturunun təkmilləşdirilməsi sahəsində bir sıra tədbirlər görülmüşdür. Aktuallığını itirmiş bəzi elmi-tədqiqat işləri dayandırılmış, bir sıra şöbə və laboratoriyalar ləğv edilmiş, bəziləri birləşdirilmiş, yeniləri yaradılmış, Akademiyanın fəaliyyətini tənzimləyən əsas normativ sənədlər yenidən işlənib hazırlanmışdır.

2008-ci ildə Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Ehtiyat Fondundan Azərbaycan Milli Tarix Muzeyi və Nəsrəddin Tusi adına Şamaxı Astrofizika Rəsədxanasının təmiri və yeni avadanlıqların alınması üçün 5 milyon manat, arxeoloji qazıntıların davam etdirilməsi üçün Arxeologiya və Etnoqrafiya İnstitutuna 1 milyon manat, əşyaların bərpası və yeni materialların alınması üçün Tarix Muzeyinə 1 milyon manat vəsait ayrılmışdır.

Dövlət başçısının 2009-cu il oktyabrın 21-də imzaladığı sərəncamla Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Elmin İnkişafı Fondunun yaradılması da tədqiqatların stimullaşdırılmasının yeni maliyyə mexanizmi kimi diqqəti çəkir. Fondun yaradılması fundamental elmi tədqiqatların stimullaşdırılması, ölkənin təbii resurslarının, mədəni və tarixi irsinin öyrənilməsinin gücləndirilməsi, elmin müxtəlif sahələrində aparılan araşdırmaların səmərəliliyinin artırılması məqsədinə xidmət edir.

Elmin inkişafına yönəldilən xərclər 2003-cü ildə əgər 16,6 milyon manat təşkil edirdisə, 2008-ci ildə bu rəqəm 71,7 milyon, 2009-cu ildə 105,8 milyon, 2010-cu ildə 98,2 milyon, 2011-ci ildə isə 108,6 milyon manat olmuşdur. 2017-ci ilin dövlət büdcəsində isə həyata keçirilməsi nəzərdə tutulan elmi-tədqiqat işlərinə və onların idarə olunmasına 118,6 milyon manat vəsait ayrılmışdır.

Azərbaycan Respublikası Prezidentinin "Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının gənc alimlərinin Avropanın elmi mərkəzlərində doktorantura təhsilinin maliyyələşdirilməsi haqqında" 2010-cu il 9 fevral tarixli sərəncamı respublikada elmi tədqiqatların müasir standartlar səviyyəsində aparılmasını, ölkənin elmi kadr potensialının artırılmasını və Azərbaycan elminin beynəlxalq elm məkanına inteqrasiyasının təmin olunmasını daha da sürətləndirmək məqsədi daşıyır. Bu, sosial-iqtisadi inkişafın keyfiyyətcə yeni mərhələsində elmi tədqiqatların Avropa səviyyəsinə çatdırılmasını, gənc alimlərin dünya elminə inteqrasiyasını nəzərdə tutur.

Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 19 dekabr 2012-ci il tarixli sərəncamı ilə Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının Gəncə Bölməsi təsis edilmişdir. Həmin sərəncama əsasən bölmənin tərkibinə daxil edilmək məqsədi ilə Humanitar Tədqiqatlar İnstitutunun, Diyarşünaslıq İnstitutunun, Nizami Gəncəvi Mərkəzinin, Bioresurslar İnstitutunun, Nəbatat Bağının, Ekologiya və Təbii Ehtiyatlar İnstitutunun və Aqrar Problemlər İnstitutunun yaradılması qərara alınmışdır.

Azərbaycan Respublikasının 2014-cü il 16 may tarixli Qanunu ilə “Azərbaycan Respublikasının Nizami Gəncəvi adına Qızıl medalı” təsdiq edilmişdir. Nizami Gəncəvi adına Qızıl medal Azərbaycan Respublikasının vətəndaşları və əcnəbilər ildə bir dəfə mühüm fundamental və tətbiqi elmi nəticələrə, əsərlərə, kəşflərə, ixtiralara, habelə elmin inkişafında xüsusi xidmətlərə görə sağlığında təltif edilirlər.

2014-cü ilin iyun ayında AMEA-da üç yeni institut - Molekulyar Biologiya və Biotexnologiyalar İnstitutu, Elm Tarixi İnstitutu və Qafqazşünaslıq İnstitutu yaradılmışdır.

Akademiyanın inkişaf tarixində ilk dəfə olaraq 2014-cü ildə Bakı Elm festivalının təşkil edilməsi elmin nailiyyətlərinin geniş ictimaiyyətə çatdırılmasında böyük rol oynayıb. Azərbaycan alimlərinin Birinci Qurultayının keçirilməsi elm tariximizin mühüm hadisəsi olmaqla yanaşı, həm də müasir dövrdə elmin inkişafının yeni üfüqlərinə işıq salıb.

14 iyun 2016-cı il də “Elm haqqında” Azərbaycan Respublikasının Qanunu təsdiq edilmişdir. Bu qanun Azərbaycan Respublikasında elmi fəaliyyətin təşkili, idarə edilməsi və inkişafı sahəsində dövlət siyasətinin əsas prinsiplərini, elmin və elmi-innovasiya fəaliyyətinin məqsədlərini, elmi fəaliyyət subyektlərinin hüquq və vəzifələrini, elmin maliyyələşdirilməsi mexanizmlərini, elmi nailiyyətlərin stimullaşdırılması və onlardan istifadənin təşkilati-hüquqi əsaslarını müəyyən edir. Prezident İlham Əliyevin 2016-cı il avqustun 9-da təsdiq etdiyi “Elm haqqında” Azərbaycan Respublikasının Qanununda elmi-tədqiqat qurumlarının və elmi işçilərin innovativ təşəbbüslərinin və sahibkarlıq fəaliyyətinin hüquqi cəhətdən tənzimlənməsinə dair konkret müddəaların öz əksini tapması həmin prosesin bundan sonra daha da genişləndirilməsinə real təminat verir.

Hazırda Azərbaycan Respublikasında elmin müxtəlif sahələri üzrə 2.495 elmlər doktoru, 11.874 elmlər namizədi çalışmaqdadır. Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasına keçirilmiş seçkilərdə akademiklərin və müxbir üzvlərin də yeni nəsli yaranıb. İndi Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının 63 həqiqi üzvü və 113 müxbir üzvü müxtəlif elm sahələrində uğurla fəaliyyətlərini davam etdirirlər. Elmin ən yeni və müasir istiqamətləri üzrə də yüksəkixtisaslı, elmi dərəcələrə malik mütəxəssislərin hazırlanması Azərbaycanın dövlət müstəqilliyinin mühüm nailiyyətidir.

AMEA Rəyasət Heyəti Akademiyada islahatların aparılması, elmin inkişafına göstərilən yüksək diqqət Azərbaycanın dünya miqyasında tanıdılmasına və layiqli yerinin təmin olunmasına xidmət edir.